Krasnale wyróżniają się nadnaturalną siłą, nieprzeciętną mądrością, są zdolnymi złotnikami, czujnymi strażnikami, odstraszają złe moce i przynoszą szczęście. Ich rodowód sięga daleko w dzieje. Starożytni Egipcjanie łapali afrykańskich ludzi Pigmejów, szkolili ich w kultowych tańcach. Z maskami wyobrażającymi zwierzęta tańczyli na egipskim dworze. Z biegiem czasu rola tych małych ludzi stała się mistyczna. Pojawił się bóg Bes, był niskiego wzrostu, mimo, że robił straszne miny odstraszające węże i owady był bogiem wesela, rodziny, czuwał nad życiem codziennym, chronił przed złymi mocami. Jego figurki ustawiano przed domostwami twarzą do ulicy i wejścia, aby w porę wyłapywał nadchodzące złe moce. Ustawiano je także w grobowcach, gdzie spotykane są do dziś. W antycznej Grecji Bes przeobraził się w Priapa, boga płodności i ogrodów. Wszystko u niego było małe oprócz jednego „elementu”. Był opiekunem ogrodów, dlatego posążki jego ustawiano w ogrodach i tam składano mu ofiary. Priap nosił czapkę podobną do klasycznej krasnalej. W Rzymie Priap stał się Priapusem. Najstarsza rzymska statuetka krasnala datowana jest na 336–330 r. p.n.e. Przedstawia ona krasnala z górniczą lampą w ręku, na głowie ma on szpiczastą czapkę.
Czapka krasnala wywodzi się ze starożytnej Frygii w Azji Mniejszej. Tamtejszy lud zajmował się górnictwem i za nakrycia głowy, chroniące w kopalnianych pracach używał szpiczastych czapek. Ponoć tam też pojawił się jej kolor czerwony, jako barwa ostrzegająca. Uważa się, że wzorem Frygów krasnale dobrze sobie radzą w kopalnianych labiryntach.
W XIII wieku na plantacjach kapusty w Turcji pracowali afrykańscy mali ludzie. Ich pracowitość i niewspółmierna do wzrostu siła spowodowała, że z biegiem czasu na plantacjach pojawiły się mające przeganiać złe moce karzełkowe kamienne figurki. Później drogą morską trafiły jako atrakcyjny towar do Włoch, gdzie zaczęły zdobić tamtejsze ogrody. W Niemczech figurki małych ludzi wykonane z piaskowca, pojawiły się w XV w. W XVII wieku zdobiły już ogrody we Francji.
W 1847 r. Anglik Sir Charles Isham postawił dziesięciocentymetrowe krasnale w swoim skalnym ogrodzie. Dlatego niektórzy uznają Ishama za ojca krasnali ogrodowych. Jednak nie jest to takie oczywiste, gdyż J.W. Goethe w 1796 r. wspominał w swojej twórczości o kolorowym krasnalu.
Przełomem w historii krasnali było powstanie przemysłu terakotowego w 1856 r. Za jego twórcę uznany jest Heinrich Dornheim z Gräfenroda. Jego uczniowie August Heissner (1872) i Philipp Grebel (1874) założyli własne fabryki terakoty. W tym czasie jednocześnie działał w mieście inny potentat terakotowy – firma Eckardt & Mentz (1864–1945). Gräfenroda do tej pory uznawana jest za kolebkę figur ogrodowych. A fabrykanci z tego miasta również pretendują do miana ojców krasnala ogrodowego. Niestety Gräfenroda ma konkurentów w Czechach: w Aussig k. Usti n. Łabą firma Johann Meresch (1841–1947) i w Eichwald (Dubi) firma Bernard Bloch (1871–?). Ich wyroby są szczególnie poszukiwane w Anglii i USA, a wzory ich figur masowo powielane są w Chinach i Korei.
Jest i trzeci, odkryty w tym roku, ośrodek terakotowego świata – to oczywiście Drawno. Stało się to dzięki publikacji w Frankfurter Rundschau z kwietnia 2006 r. Zaprezentowano tam nowinkę antykwaryczną zamieszczoną w archiwalnym Deutschen Ilustierten Zeitung, tj. ofertę sprzedaży drawieńskich krasnali z 1886 r. Dzięki temu, ku zaskoczeniu sympatyków krasnali, Drawno wysunęło się na czoło pierwszych producentów krasnala ogrodowego.
Dotychczasowa najstarsza oferta pochodziła z 1893 r. i dotyczyła Turyngii. W 1866 r. pojawiła się w Drawnie firma „Etruria”, od samego początku produkowała ozdoby z przeznaczeniem dla ogrodów, parków, cmentarzy. Wśród wyrobów były także pomoce naukowe, figury wystawowe, donice, itd. Właścicielem firmy była rodzina Seeger. Zachowały się oferty firmy przedstawiające krasnale wyroby z 1886, 1893, 1896 i 1897 roku. Ta z 1886 r, jest najstarszą istniejącą handlową ofertą w „świecie krasnali”. Wywołała ona sugestie, że Drawno (Neuwedell) było pierwszym przemysłowym producentem krasnali ogrodowych w świecie. Oczywiście znani konkurenci w postaci firm z Czech i Turyngii, też mają argumenty przekonywające. Jednak nie wyklucza to pierwszeństwa Neuwedell i to nie tylko dlatego, że brak jest wcześniejszych ofert innych firm.
Oferta z 1886 r. przedstawia trzy krasnale: stojący, długości 90 cm, oparty jest o siekierę; leżący, długości 1 m, wsparty na ramionach; i siedzący na pieńku, wys. 75 cm. Komplet ten miał kosztować 90 marek. Pod koniec XIX w. firma oferowała także terakotowe rodzajowe scenki z bajek: Jaś i Małgosia, Kopciuszek, Królewna Śnieżka z siedmioma krasnalami – po 12 marek każdy; Czerwony Kapturek z wilkiem – za 50 marek. W następnych folderach widać cały kunszt drawieńskiej firmy. Sądząc po kolejnych numerach wzorów, produkowano ich dużo – ponad 100 – w tym zdecydowana większość to krasnale.
Siedziba firmy mieściła się w dzisiejszym OTL. Z pierwotnego układu urbanistycznego zachował się główny budynek fabryki (najstarszy) oraz dom mieszkalny. Innych budynków zabudowujących główny plac zakładu już nie ma. Obok firmy istniał stylowy ogród, gdzie można było oglądać i podziwiać całą gamę wyrobów, od zwierząt po krasnale. Miejsce lokalizacji „Etrurii” nie było przypadkowe – okolice Neuwedell (Drawna) obfitowały w pokłady gliny. Tak jest do dnia dzisiejszego. Możliwe jest, że i wcześniej produkowano tu gliniane wyroby. Na pewno wyrabiano cegły. Powstanie zakładu w 1866 r. pozwala na domniemanie, że przed 1886 r. krasnale mogły być już tu produkowane. Niestety, nie jest wiadomo kiedy zaprzestano w Drawnie „krasnalą” produkcję. Rodzina Seegerów prowadziła zakład jeszcze w okresie międzywojennym. W spisie mieszkańców z 1924 r. jako właściciel podany jest Seeger Estefe. Tylko dwie „krasnale firmy” były starsze od „Etrurii”, i na to, że produkowały już wcześniej krasnale też nie ma dowodu. Dlatego trzeba uznać to co jest pewne:
- Neuwedell (Drawno) należy do kolebek terakotowego krasnala ogrodowego.
- Neuwedell było pierwszym miastem w dawnych Prusach, gdzie rozpoczęto jego przemysłową produkcję. Pod tym względem jest pierwsze na całym Pomorzu.
- Najstarsze udokumentowanie „krasnalej” produkcji dotyczy drawieńskiej firmy „Etruria”.
Czy zatem rzeczywiście Neuwedell (Drawno) było pierwsze? Oczywiście można w to wierzyć, bo na dzień dzisiejszy nikt nie udowodni że było inaczej! My, marząc, wierzymy.
Andrzej Szutowicz
Marian Twardowski
Literatura:
- Thomas Brinkman, Wer sind die ältesten Hersteller von Gartenzwergen
- Thomas Brinkman, Der Gartenzwerg in seiner historischen Erscheinung
Komentarze (0)