Żydzi w Kaliszu Pomorskim

Żydzi niemieccy, ci którzy nie uciekli lub nie emigrowali znikli tak, jak zniknął cały ich naród w tej części Europy. Początkowo nie wierzyli, że może ich spotkać tak okrutny los, stąd po przybyciu do gett na Wschodzie pogardzali miejscowymi Żydami. Mieli ich za gorszych i obcych, dopiero gdy w oddali słychać było złowieszcze gwizdy pociągów, mających wszystkich wywieźć ku wieczności, zrozumieli, że należą do tego samego narodu…

Gmina żydowska w Kaliszu Pomorskim

Osadnictwo żydowskie w Kaliszu Pomorskim zbiegło się niemal z ostatnim pożarem miasta w 1771 r. W czasie tego kataklizmu spłonął cały Kalisz, zawaliły się także mury obronne (ocalały tylko trzy budowle). Wieść o tragedii miasta dotarła do samego króla Fryderyka II, który wsparł jego odbudowę własnym funduszem. Rok przed pożarem w 1770 r. mieszkały w Kaliszu trzy rodziny żydowskie, w 1777 roku dwie a w 1804 pięć. Pierwszym znanym mieszkańcem pochodzenia żydowskiego który zmarł w Kaliszu był Aron Abraham. Zmarł on w 1784 r. i najprawdopodobniej pochowany został na cmentarzu żydowskim w Mirosławcu (Märkisch Friedland). Mieszkańców pochodzenia żydowskiego przybywało W 1816 na 2182 Kaliszan odnotowano 10 katolików i 97 Żydów. W 1817 r. miejscowa gmina żydowska zatrudniła pierwszego urzędnika pełniącego funkcje religijne. Był nim Leiser Auerbach, który objął stanowisko nauczyciela, kantora oraz rzeźnika. W latach 1840 – 1849 mieszkało w Kaliszu od 144 do 149 Żydów. W okresie 1779-1847 urodziło się tu 220 żydowskich dzieci. Od 1800 r. do 1847 r. zawarto 45 małżeństw ,w latach 1784-1847 było 69 zgonów, z tej liczby zmarło 20 osób dorosłych. Większość kaliskich Żydów zajmowała się handlem, spotykało się także szklarzy, kuśnierzy, rzeźników, krawców i nauczycieli . W latach 1847-1874 zawarto 43 małżeństw, zmarło 70 osób. Stopniowo następował spadek urodzin, liczba kaliskich Żydów sukcesywnie malała. W 1871 r. statystyki odnotowały 102 osoby tej narodowości. W 1880 r. było ich 98 i po 1895 r. spadek się pogłębiał. W 1900 r. na ogólną liczbę 3700 mieszkańców, zamieszkiwało Kalisz 43 Żydów. Przyczyną tego była prawdopodobnie trudna sytuacja gospodarcza Kalisza Pomorskiego, spowodowana upadkiem przemysłu sukienniczego w XIX wieku. W 1925 na 3600 mieszkańców przypadło już tylko 20 Żydów Miejscowa gmina żydowska miała w mieście małą synagogę , która mieściła się przy Kasernenstraβe jak również posiadała swój cmentarz, założony w XVIII w. a który znajdował się przy drodze na Drawsko Pom.

Przewodniczącym gminy w latach 80 –tych XIX w. był J. Tützer Odnotowano także trzech nauczycieli – kantorów w 1885 – M. Fuchs, w 1898- Schüller i w 1905 Marien. Otrzymywali oni pensję w wysokości 1 050 marek. W 1900 r. gminie przewodniczył David Salinger, był on tu ostatnim prezesem gdyż sprawował ten urząd aż do czasu jej rozwiązania, czyli do ok. 1938 roku. Prywatnie był właścicielem „Firmy Isaac Salinger”, która zajmowała się handlem tkaninami oraz towarami wełnianymi, jak również produkcją fartuchów i koszul. W 1907 w skład zarządu firmy wchodzili m.in. Paul Fabian i Isaac Glasfeld. Budżet gminy w 1910 r. liczył 1 636 marek, w 1913 r.- 617 marek ( mieszkało wtedy w Kaliszu 39 Żydów ) , w 1925 r. – 750 marek, w 1926 r. osiągnął wartość 1 133 marek, w 1929 r. -1 036 marek, a w 1931 roku tylko 421 marek. Trzy lata później budżet liczył 646 marek. .W 1934 r. mieszkało w Kaliszu 26 Żydów z których tylko siedmiu opłacało podatki na rzecz gminy. Żydzi z Kalisza utrzymywała ścisłe związki z Mirosławcem skąd miał pochodzić ojciec sędziego religijnego Reinhardt Dajan

Gdy należało uciekać

W 1935 roku oddział (Gauleitung) hitlerowskiej partii NSDAP w Szczecinie wydał ciekawą książeczkę która miała być przeznaczona „Nur Für Parteigenossen”, czyli tylko dla towarzyszy partyjnych. Tytuł jej „Gegen Gruel- und Boykotthetze der Juden im Ausland” wskazywał, że. broszurka ta miała za zadanie zaprzeczyć szerzonych za granicą „kłamstwom” o prześladowaniu i bojkocie Żydów w Niemczech. Aby to udowodnić zawierała nazwiska oraz adresy działających „bez przeszkód” na Pomorzu Zachodnim żydowskich kupców, przemysłowców, adwokatów, lekarzy, nauczycieli. W istocie był to sprytnie zredagowany przewodnik dla lokalnym przywódców nazistowskich z gotową listą Żydów przeznaczonych w pierwszej kolejności do prześladowań. Mimo partyjnego przeznaczenia każdy mieszkaniec Pomorza Zachodniego mógł za jedyne 10 pfg nabyć sobie tą książeczkę. Mógł to także zrobić statystyczny mieszkaniec Kalisza Pom. i na pewno to zrobił, gdyż Żydzi kaliscy w ramach powiatu drawskiego zostali w niej również wyszczególnieni. Wymienia ona następujących Żydów mających swoje firmy w Kaliszu Pom.:

1. Dr Benno Bernstein, prawnik notariusz, biuro ul. Friedrichstraße 6 dzisiejsza ul Wolności
2. Edith Falk, wyroby tytoniowe, sklep ul. Victoriastraβe 9 dzisiejsza ulica Sikorskiego.
3. Jacobsohn Theodor, fotograf, atelier mieściło się na Friedrichstraße 20
4. Jacoby Julius, sklep Viktoriastraße 1
5. Oestreich, Max, futra, sklep Viktoriastraße 1
6. Rewald Hugo, wyroby ręczne, sklep Friedrichstraße 52
7. Salinger David, konfekcja, sklep Friedrichstraβe
8. Leo, konfekcja, sklep przy Markt 3
9. Tülzer, Täubchen, wyroby ręczne, sklep ul. Friedrichstraße 47

Jeden sklep kolonialny którego właścicielem był Max Reinhardt był w Sienicy k. Kalisza. W 1937 r. kilku Żydów z Kalisza Pomorskiego przeniosło się do Berlina. Wg danych z 25 marca 1938 r., w Kaliszu Pomorskim mieszkało ok. 20 Żydów, z których ośmiu urodziło się w tym mieście. W 1938 r. wystąpił tu berliński kantor Willy Graf. Był on kantorem pomocniczym, który od 1925 r. wykonywał w Kaliszu pieśni religijne . Czynił to na czas świąt i fundowanych przez Związek Gmin Synagogalnych Pomorza „ortodoksyjnych i liberalnych kazań” .Kazania te w Kaliszu głosił min liberalny rabin z Frankfurtu, dr Caesar Seligmann. Za śpiew w 1938 r. kantor Graf otrzymał od kaliskiej gminy 150 marek, oraz dodatkowo 45 marek za inne poniesione koszty. Na czas pobytu w Kaliszu Pomorskim zapewniono mu także darmowe zakwaterowanie oraz wyżywienie.

Kristalnacht

7 listopada 1938 roku w Paryżu Herszel GRYNSZPAN w akcie protestu za los swojej rodziny i Żydów, chcąc zabić ambasadora Niemiec Johannesa hr. von Welczek, przez pomyłkę postrzelił radcę tej ambasady Ernsta von Rath, który w wyniku odniesionych ran, po dwóch dniach zmarł (niektórzy historycy sugerują, że zamach ten był prowokacją SS). Na wieść o śmierci von Rartha w nocy 9 /10 listopada 1938 r. doszło w całych Niemczech do wywołanego przez nazistów pogromu ludności żydowskiej. Noc ta historii przeszła jako KRYSZTAŁOWA. W efekcie zaistniałych ekscesów w całych Niemczech:

* zamordowano 91 osób narodowości żydowskiej;
* spalono lub uszkodzono 267 (według najnowszych danych – nawet ponad 1000) synagog;
* zniszczono 7000–7500 sklepów i 29 domów towarowych należących do Żydów;
* zdemolowano 171 domów mieszkalnych;
* zbezczeszczono prawie wszystkie cmentarze (kirkuty) żydowskie;
* osadzono w obozach koncentracyjnych około 20–30 tys. Żydów

Wariactwo tej nocy objęło także powiat drawski i nie ominęło również Kalisza. Pierwsze w powiecie drawskim do akcji wkroczyło SA. Historycy odnotowali, że szczególnie brutalnie działali brunatni bojówkarze w Kaliszu. Pogrom rozpoczęto od rozbicia i doszczętnego obrabowania sklepów żydowskich, prowadzonych przez Salingera i Rewalda.Za przykładem SA do akcji rabunkowej włączyła się ludność cywilna. Sklepy żydowskie doszczętnie zniszczono, zdemolowano też synagogę w Kaliszu. W czasie trwania pogromu policja zamiast bronić napastowanych przystąpiła do aresztowań, połączonych z rewizją mieszkań żydowskich. W Kaliszu aresztowano dziewięciu Żydów. W literaturze odnotowano, ż e 17 maja 1939 r. w mieście zameldowanych było dziewięć osób pochodzenia żydowskiego.

Landrat drawski w swoim meldunku do placówki policji w Pile, stwierdził, że w jego powiecie pogrom został zrealizowany zgodnie z telefonicznymi zarządzeniami. Warte odnotowania jest to, że w owym czasie od 1934 r. burmistrzem Kalisza był Willi Pagel z Barda. Rządził on miastem do lutego 1945 r. O tym, że ponosi współodpowiedzialność za zło które działo się za jego rządów raczej się milczy. Natomiast podkreśla się, że zmodernizował stary ratusz.

Miejsca męczeństwa

Od 1940 roku niemieccy Żydzi, którzy z różnych względów zostali w Niemczech byli już systematycznie deportowani do obozów koncentracyjnych oraz do gett na Wschodzie. Po pobycie w gettach byli likwidowani przez Einsatzgruppe lub ginęli w obozach zagłady . Podobny los mógł spotkać tych co uciekli do krajów Europy, zajętych później przez armię niemiecką. Jeśli chodzi o Żydów z Kalisza Pomorskiego to nie wiadomo ilu przeżyło wojnę, jednak na pewno część z nich zostało deportowanych . Szanse przeżycia miały tylko jednostki. Znanych jest z nazwiska kilkanaście osób mających swój rodowód w Kaliszu Pom., które znalazły się w najstraszniejszych miejscach eksterminacji. Poniżej zestawiono te osoby oraz miejsca ich cierpienia .

1.Kowno – getto Kowno ( Litwa ) getto utworzono 10 lipca 1941 istniało do 08 lipca 1944 r. W getcie zginęło ok 34 tys. Żydów. Do getta w Kownie wywieziono z Berlina Wernera Falk, ( ur. 02- go sierpnia 1923 r. w Kaliszu Pom.). Na miejsce dotarł 17. listopada 1941 r., osiem dni później ( 25. listopada 1941 r. już nie żył.

2.Litzmannstadt Ghetto (Łódź) i Chełmno n. Nerem Łódź – miejsce zlokalizowanego od 8 lutego 1940 r. drugiego po względem wielkości getta. Przeszło przez nie 200 000 ludzi. Z tej liczby 1/3 tu zmarła. Wyzwolenia doczekało 830. Pozostałych wywieziono do obozów zagłady i wymordowano. Przeżyli tylko nieliczni.

Chełmno n. Nerem ( Kulmhof ) – obóz zagłady, czynny był od 08 grudnia 1941 r. do kwietnia 1943 r .reaktywowany na krótko w 1944 r. Pochłonął ok. 300 000 osób, głównie Żydów, Polaków i Cyganów.

Anna Lilienthal zd. Silbernagel ( ur. 06. lipca 1869 r w Kaliszu Pom.).Do getta w Łodzi przybyła z Berlina ok. 29 .10.1941 r. Zginęła 05 maja 1942 r w Chelmnie n. Nerem( Kulmhof ). Taki sam los spotkał 09. maja 1942 rodowitą Kaliszankę Annę Gerechter, zd. Fabian, ur. 06. stycznia 1887 r mieszkała w Berlinie, skąd 01-go listopda 1941 r została deportowana do Litzmannstadt Ghetto (Łódz).

3.Oświęcim – obóz koncentracyjny, obóz zagłady Oświęcim – największy niemiecki obóz koncentracyjny, od 1942 r. główny środek masowej zagłady europejskich Żydów. Szacuje się, że w obozie zginęło od 1,1-1,5 mln ludzi. Ella Chraplewsky, zd. Lippmann ur. 29 –go stycznia 1893 r. w Kaliszu Pom. została 03. marca 1943 r. wywieziona z Berlina do Oświęcimia, tym samym transportem przywieziono do obozu Friedę Jacoby, zd. Fabian ur. 04 –go sierpnia 1885 w Kaliszu Pom. Dzień później przybył z Berlina Samuel Schlochauer ur. 04. kwietnia 1878 w Kaliszu. Miesiąc wcześniej 03.lutego 1943 r. do Oświęcimia wywieziono mieszkającego w Berlinie Herberta Fabian, ur 24 sierpnia 1894 w Kaliszu Pom . Rosa Skurnik, zd. Fabian ur. 10. października 1892 w Kaliszu zamieszkała w Berlinie deportowana została do Oświęcimia 19 lutego 1943 r.

4.Piaski – getto Piaski – miejscowość na Lubelszczyźnie ,getto utworzone w 1940 r. Na niewielkim terenie stłoczono Żydów z m.Piaski i okolicznych miejscowości oraz kilka tysięcy osób deportowanych między innymi ze Szczecina, Krakowa i Czech. W lipcu i listopadzie 1942 roku Niemcy przystąpili do likwidacji getta, wywożąc jego mieszkańców do obozu zagłady w Sobiborze. W 1943 roku ostatnia grupa Żydów z Piask trafiła do obozu pracy przymusowej w Trawnikach. Edith Tarnowsky, zd Tützer ur. 27-go października 1910 w Kaliszu zam w Stargardzie Szcz. Została deportowana 12 lutego 1940 r. transportem ze Szczecina do getta w m. Piaski. Razem z nią przybyła mieszkanka Kalisza ( miała sklep przy ul. Friedrichstraße 47 ) Täubchen Tützer zd. Mores ur. 17-go sierpnia 1878 r.

5.Ryga – getto Ryga – stolica Łotwy. We wrześniu 1941 r. Niemcy utworzyli w Rydze getto. Pierwsze masowe egzekucje przeprowadzono już w listopadzie 1941 r., kiedy to rozstrzelano 10 000 Żydów. Kolejne mordy nastąpiły 7-9 grudnia tego roku. Do końca istnienia getta praktycznie wymordowano całą jego ludność. Emil Tützer, ur. 22 –go marca 1874 w Kaliszu znalazł śmierć w dalekiej Rydze ( 18 sierpnia 1942 r.) gdzie trafił transportem z Berlina 15 sierpnia 1942 r

6.Sachsenhausen – obóz koncentracyjny Konzentrationslager Sachsenhausen – niemiecki obóz koncentracyjny założony w lipcu 1936 r. Funkcjonował do 22 kwietnia 1945 r. Przez obóz przeszło ponad 200 000 więźniów , dziesiątki tysięcy zginęło.Wyzwolony został przez 2 Warszawską Dywizję Piechoty im. Jana Henryka Dąbrowskiego. Hugo Rewald, urodził się 27 -go listopada 1889 r. w Gryficach mieszkał w Kaliszu Pom. ,stąd został deportowany do KL Sachsenhausen. Prowadził sklep z wyrobami ręcznymi przy Friedrichstraße 52.

7.Terezin – getto i Treblinka Terezin – miasto w Czechach, gdzie we wrześniu 1942 r. założono wzorowy obóz-getto, przez który przeszło 141 000 osób, w tym 70 000 starców i 15 000 dzieci 33 500 osób zmarło na miejscu, do obozów zagłady deportowano 88 200 (przeżyło 3500). Ogólnie wyzwolenia doczekało 23 000 ludzi.

Treblinka – wieś niedaleko Ostrowi Mazowieckiej. Miejsce funkcjonowania dwóch obozów z których jeden był obozem zagłady. Przybywający do niego transportami kolejowymi ludzie byli niemal natychmiast uśmiercani w komorach gazowych. W ten sposób uśmiercono kilkaset tysięcy Żydów z całej Europy. Louis Leo Landeck ur. 07. września 1866 w Kaliszu , deportowany został 25/28. sierpnia 1942 r z Królewca do getta w Terezinie ( Theresienstadt Ghetto ), gdzie zmarł 26 marca 1943 r. Terezin jest miejscem śmierci Agnes Loewenthal zd. Salinger,ur. 21-go czerwca 1866 r. w Kaliszu. Została wywieziona z Berlina 31. sierpnia 1942 r, dwadzieścia dni później( 20 września ) już nie żyła. Podobny los spotkał Elise Schwarzwald geb. Fabian, ur. 20. września 1860 w Kaliszu Pom. 28. maja 1943 r. została wywieziona do Terezina transportem z Berlina , 07. września 1943 r. zmarła w tym getcie. Rok wcześniej przez Terezin do Treblinki wiodła droga śmierci Anny Wiosen zd. Manasse ur. 21. listopada 1876 w Kaliszu, wywieziona z Berlina 11 września 1942 r., osiemnaście dni później była w Treblince. Martin Tützer, ur.24. maja 1880 r. w Kaliszu, odbył podobną drogę 03 października 1942 został deportowany do Terezina dwa lata później wyładowany został na rampie w Auschwitz .

8. Warszawa – getto Warszawa – getto zostało utworzone przez Niemców w dniu 2 października 1940 roku. Jako symbol jego likwidacji 16 maja 1943 roku wysadzono w powietrze Wielką Synagogę na Tłomackiej. Z warszawskiego getta do obozów zagłady wywieziono ok. 310 tyś Żydów. Frieda Borkowsky zd Lippmann ur. 07. lutego 1895 r. w Kaliszu Pom. mieszkała w Alt Landsberg k. Berlina 14-go kwietnia 1942 r. została deportowana do getta w Warszawie.

9.Bendorf-Sayn, Heilanstalt – Berta Nußbaum, zd. Landeck, zam. w Braunschweigu ur. 23. października 1867 w Kaliszu Pom. 20-go października 1941 r wywieziona została do szpitala psychiatrycznego w Bendorf-Sayn, Heilanstalt gdzie 18 lutego 1942 r. dopadła ją śmierć ( została uśmiercona ? )

Pytanie bez odpowiedzi

Analiza pamiętników, wyraźnie wskazuje, że najbardziej wrogim, najbardziej agresywnym elementem społeczeństwa niemieckiego okresu nazizmu obok hitlerowskich funkcjonariuszy była młodzież zrzeszona w Hitler Jugend. Angażowała się ona we wszelkiego rodzaju ekscesy nierzadko wyrządzając krzywdę lub inicjując ludzkie tragedie. Dziś dawni chłopcy i dziewczęta z Hitler Jugend to dystyngowani panowie i panie. Przyjeżdżają klimatyzowanymi autobusami i witani wylewnie pozwalają sobie na takie czy inne uwagi odnośnie ich wygnania i potraktowania sentymentalnych dla nich miejsc. Nasze władze ciągle potulnie słuchają i przepraszają, stawiają kamienie pojednania (jednostronnego) i ani słowem nie wspomną, że to „przy waszej Panie, Panowie obecności, czasem z waszym udziałem, wasi ojcowie burzyli synagogi, profanowali cmentarze, dewastowali sklepy, bili Żydów… Nikt nie zapyta; „ co wyście lub wasi koledzy robili z robotnikami przymusowymi, jeńcami wojennymi? Przecież nie kto inny ale to głównie młodzież z HJ donosiła, obrzucała kamieniami, wyzywała, opluwała ludzi tylko dlatego, że byli innej nacji lub inaczej myśleli. Czy ktoś z tych dawnych członków Hitler Jugend powiedział na oficjalnym spotkaniu „byliśmy młodzi, otumanieni, zatruto nasze dusze – przepraszamy”?

Dziś wytyka się zdewastowane cmentarze niemieckie. Fakt to wstyd. Na Wschodzie nie pozwolono pomordowanym Żydom spoczywać w spokoju. Chcąc zatrzeć ślady rozkopano zbiorowe groby powyciągano szczątki i dokładnie spalono a prochy porozrzucano po polach. Taki był na pewno definitywny koniec tych spośród kaliskich Żydów którym nie udało się w porę uciec z Niemiec. Ilu kaliskich Żydów przeżyło wojnę? Nieznane są fakty by w Kaliszu przechowywano Żydów. Historia nie odnotowała sprawiedliwego Niemca w Kaliszu Pom.

Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata z Kalisza Pomorskiego

7 listopada 2004 r. w niedzielę na ambasador Izraela wręczył w Szczecinie siostrom Halinie Kiszewskiej i Krystynie Arcimowicz przyznany w 1996 r. przez instytut Yad Vashem pośmiertnie dla ich matki Ludwiki Piaseckiej medal i tytuł – Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata. Odznaczona była mieszkanką Kamienia Koszyrskiego na Wołyniu. Tam w 1942 r. hitlerowcy zorganizowali obóz dla Żydów. Wśród nich znalazła się sześcioosobowa rodzina Marii Wolniańskiej, którą Ludwika Piasecka ostrzegła przed planowaną egzekucją. Wolniańscy uciekli z getta i zostali ukryci przez Ludwikę Piasecką. Ryzykując życie całej rodziny udzieliła schronienia 15 Żydom, wszyscy ocaleli. Od sierpnia 1945 r. Ludwika Piasecka zamieszkała w Kaliszu Pomorskim. Zmarła w 1987 r.

Los cmentarza. W przeciwieństwie do Drawna cmentarz żydowski w Kaliszu Pomorskim ocalał. Dobili go Polacy którzy w latach siedemdziesiątych gdzieś wywieźli niemal wszystkie cenne macewy. Jaki był los tych nagrobków łatwo się domyśleć. Na szczęście nie wszystko pochłonął czas i ludzka pazerność. 10 kwietnia 2010 r. na terenie cmentarza udało się odnaleźć ślady materialne jego istnienia, oprócz fragmentów nagrobków natrafiono na całą macewę oraz kolumnę nagrobną. Niestety napływające do Kalisza tragiczne wiadomości o katastrofie pod Smoleńskiem przerwały dalszą penetrację tego miejsca. W poszukiwaniach których efekt- mimo przedwczesnego zakończenia-uznać należy za sukces uczestniczyli: państwo Bartosiak, Krzysztof Ignaszewski, Krzysztof Dobosz, Paweł Nowakowski, Łukasz Gralewicz, Andrzej Szutowicz.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

[View with PicLens]

Opracował: Andrzej Szutowicz

LITERATURA

Noc Kryształowa

Adam Zadworny, Medal Yad Vashem dla mieszkanki Kalisza Pomorskiego

Gegen Gruel- und Boykotthetze der Juden im Ausland str. 9. Szczecin 1935

Małgorzata Grzenda Historia

Dom konferencji w Wannsee – przewodnik po wystawie Piaski – Getto w Piaskach
Andrzej Szutowicz Żydzi z Drawna

Zdj.1.Umiejscowienie cmentarza żydowskiego na niemieckiej mapie autorstwa dawnych mieszkańców Kalisza Pom.

Zdj.2. Okładka Gegen Gruel- und Boykotthetze der Juden im Ausland

Zdj.3.Usytuowanie synagogi w Kaliszu Pom. Plan miasta ,autorstwa dawnych mieszkańców Kalisza Pom.

Zdj.4. Ludwika Piasecka .

Be Sociable, Share!

•