Macewa z bruku

Stowarzyszenie Saperów Polskich Koło Nr. 21 za moim pośrednictwem zwróciło się do Burmistrza Drawna p. Ireneusza Rzeźniewskiego o specjalne upamiętnienie dawnej miejscowej społeczności żydowskiej. Zaproponowałem, by w tym celu wykonać z posiadanych, a przerobionych przez Niemców na bruk elementów, macew, jedną symboliczną macewę, której wstępny szkic Panu Burmistrzowi przedstawiłem.

Pomysł zyskał akceptację, a ja przy izbie historycznej w Drawnie ułożyłem taką „tymczasową brukową macewę”, która została zademonstrowana na stronach choszczeńskich portali. Budulca było dużo, gdyż jeszcze przed rozmową z Panem Burmistrzem, żołnierz zawodowy z Choszczna, sierż. Wojciech Cichocki znalazł na dzikim wysypisku śmieci pod Kiełpinem kolejne kamienie brukowe z macew. Po wnikliwych poszukiwaniach tego miejsca znalezisko znacznie się powiększyło i z początkowych kilku elementów wyszło kilkadziesiąt. W połączeniu z tym co uprzednio zgromadzono w ”Spichlerzu” śmiało można było przystąpić do realizacji zamierzenia. W dniach 15 – 17 czerwca inż. Marian Twardowski połączył wszystko w całość i tak oto Drawnu przybył kolejny obiekt, który na pewno wzbudzi zainteresowanie nie tylko zwiedzających miasto. Z drugiej strony biorąc pod uwagę lapidarium, kościelną tablicę poległych parafian, saperski obelisk w Gimnazjum, macewa jest następną pamiątką historyczną powstałą przy współudziale lub dzięki naszemu hobbystycznemu duetowi.

Zarys historii Żydów w Drawnie

Historia osadnictwa żydowskiego w Drawnie ( Neuwedell ) sięga ok. XVII w. Początkowo były to pojedyncze osoby. W 1717 r. na 900 mieszkańców Drawna, było tylko dwóch Żydów ( Kaspar Arendt i Jakub Izaak ). Przed otwarciem apteki w Drawnie handel medykamentami był w rękach żydowskich i odbywał się na ulicy. Z czasem zezwolono Żydom na budowanie domów i zarobkowe muzykowanie. Przez dziesięciolecia uważani byli za najgorszą i najniższą warstwę społeczną. Skupili się w gminie wyznaniowej, zamieszkiwali wydzielone przez władze miasta domy i ulice, gdzie tradycyjnie trudnili się rzemiosłem i handlem. Pełnię praw uzyskali dopiero w II połowie XIX w. W 1850 r. na siedem drawieńskich szkól jedna była żydowska. W 1852 r. została wybudowana pierwsza synagoga, mieszkało wtedy w mieście 123 Żydów. W 1880 wybudowano synagogę murowaną. W 1885 roku Drawno liczyło 2951 mieszkańców w tym 11 katolików i 101 Żydów. Żydzi drawieńscy w końcu XIX w. i na początku XX w. byli pełnoprawnymi obywatelami miasta. W 1905 r. na 2791 mieszkańców było już tylko 66 Żydów. W latach 1914 -1918 tak jak ich niemieccy sąsiedzi walczyli na frontach wielkiej wojny. Byli odznaczani za dzielność i odwagę / Max Jacobi, dr Siegfried Casparius/, byli także oficerami /Casparius/ oraz za swój niemiecki Vaterland złożyli daninę życia np. Martin Casparius zginął 08.03.1915 r, Alfred Nathan poległ 30.06.1916 r. Kryzys lat dwudziestych, bezrobocie, dojście nazistów do władzy, wszystko to wpłynęło na znaczne zmniejszenie populacji ludności żydowskiej w Drawnie.

Lata trzydzieste i początek prześladowań

Po dojściu Hitlera do władzy także w Drawnie zaczęły się prześladowania ludzi pochodzenia żydowskiego. W tym początkowym okresie prym wiódł ówczesny burmistrz, członek NSDAP Conrad Müller. Jednak w 1935 r. opuścił on miasto. Niesławę również pozostawili po sobie : miejscowy policjant Fritz Kaldenbach, rzeźnik Otto Weber, Willi Staege i Walter Kopplin. Duchowo byli wspierani przez miejscowego pastora i SA Sturmführera J. Rohra który do puczu Röhma w 1934 odgrywał znaczną rolę w mieście ( wg K.Herrmanna ). Żydzi drawieńscy zaczęli przeżywać najazdy „brunatnych panów”. Byli to SS i SA – mani, występujący jako pomoc policyjna. Pierwszą rodziną, która po 1933 roku opuściła Drawno była rodzina Anno Katz. Pierwszą śmiertelną ofiarą ekscesów antyżydowskich w Drawnie był Wilhelm? ( Hermann), Blauzwirn mąż Minny zd Nathan. Uzbrojeni SS – mani napadli Blauzwirna, grozili mu pistoletem, który przypadkowo wypalił, trafiając go śmiertelnie. Akcję ponoć zorganizował von dem Bach–Zelewski. Oczywiście śledztwo wykazało, że był to nieszczęśliwy wypadek. W nocy z 9/10 listopada 1938 r. Neuwedell zwariowało. Zniszczono żydowskie mienie, bito i poniżano ludzi, wybijano szyby, dewastowano sklepy, aresztowano kilka osób itp. Mało tego tym spośród Niemców, którzy próbowali pomóc też się dostało. Na cmentarzu sprofanowano groby, poniszczono i porozbijano macewy. Po 10 listopada. wzięto się za Synagogę, którą rozebrano za pomocą siekier, toporów i młotów. Zrobiono to tak dokładnie, że zostały po niej tylko schody od strony ul. Junkerstraße (ul. Kościelna). Miejsce po synagodze burmistrz Weidauer przekazał powszechnie nielubianemu Konradowi Mǜllerowi. Przez długi czas istniał pogląd, że macewy z cmentarza lub to co po nich zostało, potopiono w pobliskich mokradłach dawnego jeziora Łąkie ( niem. Lanke See ). Latami nie można było natrafić na najmniejszy ślad po tej nekropolii. Dopiero w 2003 r. na jednej z licznych poddrawieńskich leśnych dróg, natrafiono na umieszczone w jej bruku granitowe i marmurowe elementy żydowskich macew. Dopełnieniem odkrycia spod Drawna stało się znalezisko sierż. Cichockiego na wysypisku śmieci pod Kiełpinem.

Zagłada

Po „nocy kryształowej” Żydzi zaczęli masowo opuszczać Drawno. Niestety działały już restrykcje prawne ograniczające do minimum możliwości sprzedaży mienia. Sprzedawali je za bezcen, a kupujący z wyrzutami sumienia czy też nie, dla siebie je nabywali. Stąd wiadomo gdzie rodziny żydowskie przed opuszczeniem Drawna zamieszkiwały, były to domy przy ulicach: Neue Straße (Pomorska) nr.: 4,11,14,18,23, Mittelstraße (Choszczeńska) nr.: 4,8,10, Mühlenstraße nr. 20 i dom na. Junkerstraße nr. 2 (Kościelna). Wśród ostatnich Żydów źródła wspominają następujące nazwiska: Casparius, Lippert, Nathan. Mann, Kurzondkowski, Samuel, Steinbach, Jacobi, Kander, Putzinger, Cronheim, Finder, Leschnik, Zachariasz, Meyer ,Schillinger, Moses, Katz, Rosenberg, Goering, Maybauer, Jakobsohn, Lewin, Heymann. Zdecydowana większość tych nazwisk występuje na liście ofiar holokaustu W. Palma, którzy zaginęli lub ponieśli śmierć w takich miejscowościach jak: Łódź, Teresin, Oświęcim, Ryga, Mińsk, Trawniki, Dachau. Znane są nazwiska 23 byłych Neuwedellczyków – ofiar niemieckiego systemu zagłady. Wynika stąd, że ponad 1/3 drawieńskich Żydów została zamordowana.

Opis macewy

„Macewa z bruku” w Drawnie swoją konstrukcją nawiązuje do historii jej powstania. Z przodu na podłożu ułożony jest z kostek bruk z tyłu zaś chaos jak na wysypisku. Odnosi się to do obu znalezisk. Czyli tego na leśnym dukcie w okolicy Drawna i tego na wysypisku śmieci pod Kiełpinem. Nieprzypadkowo więc bryła wykonanej macewy wyłania się niejako z bruku i z wysypiska. Niestety z napisów na posiadanych elementach nie udało się odtworzyć logicznej całości. Ale ich układ na „macewie z bruku” nawiązuje do pierwotnych cmentarnych macew na których napisy były na ogół dwujęzyczne, hebrajskie z przodu i z tyłu niemieckie. W drawieńskiej „macewie z bruku” jest jednak jedno odstępstwo, dotyczy ono białego kamienia z niemieckim (łacińskim) napisem „Abraham”. Został on umieszczony centralnie wśród kostek z napisami hebrajskimi co nie powinno dziwić gdyż Abraham to ojciec narodu żydowskiego, takie umiejscowienie kamienia czyni macewę bardziej czytelną. Gwiazda Dawida, jako symbol tego narodu została wykonana współcześnie na oryginalnej kostce z marmurowej macewy ( podobna kostka z oryginalną gwiazdą Dawida zachowała się ale gwiazda jest na niej przepołowiona ), umieszczona została na szczycie „macewy z bruku” i świadczy, że naród, którego początek zagłady zaczął się także w Neuwedell przetrwał. W środek miedzy poszczególnymi elementami konstrukcji wmurowany został kamień przywieziony w 2007 r. z Treblinki, najbardziej znanego obok Oświęcimia miejsca zagłady Żydów. Element ten niejako mocniej nobilituje wykonaną w Drawnie macewę.

Epilog

Macewa w Drawnie kończy mój etap poszukiwań śladów historii Żydów – byłych mieszkańców miasta. W tym zakresie mówiąc nieskromnie zrobiono dużo. Stało się to dzięki artykułom zamieszczonym w Heimatgruß Rundbrief, publikacjom dr Jacka Brzustowicza z Choszczna i własnym, moim i M. Twardowskiego dociekaniom. Myślę, że udało się nam przybliżyć dzieje tej społeczności, a zamieszczony w KAWALIERZE i obu choszczeńskich portalach internetowych artykuł, najpełniej przedstawia obraz ich życia w Neuwedell. Nie, nie popełniłem pomyłki pisząc Neuwedell , gdyż opisane krzywdy wyrządzone Żydom dotyczą Neuwedell, a nie Drawna. Macewa, która stanęła przed drawieńskim „Spichlerzem” ma przypominać o tej społeczności, ma przypominać o sponiewieraniu ludzkiej godności i o złu które w Neuwedell onegdaj zadomowiło się. Patologia tego zła objawiła się w słynną „Noc kryształową” dotarła nawet w postaci pastora S.A. –mana do miejscowej wspólnoty kościoła ewangelickiego. Dziełem tego zła są kamienie brukowe wykonane z macew sprofanowanego cmentarza żydowskiego. Dziś scalone w jeden monolit stanowią bodaj jedyną w świecie macewę z bruku. Na dogłębne wyjaśnienie czekają jeszcze tragiczne losy jeńców wojennych i robotników przymusowych poniewieranych i zamęczonych w czasie wojny na terenach dzisiejszej gminy Drawno. W „Spichlerzu” wyeksponowana jest mała kapliczka ,czeka już lata by stanąć w miejscu gdzie za miłość do niemieckiej dziewczyny powieszono Polaka. Niestety mimo prób nie udało się ustalić jego personaliów. Niemcy, dawni mieszkańcy Neuwedell na te tematy milczą ,wolą aby zajmować się i ubolewać nad ich tragedią wygnania . „Macewa z bruku” także niejako wychodzi temu naprzeciw, przypomina początek drogi, której konsekwencją było to wysiedlenie.

Be Sociable, Share!

•